اعتقادات حق و اعمال صالح ، و جزاى كفر و جرائم عملى ، و اگر در سوره به صفات يوم الفصل پرداخته تبعى و به قصد ثانوى بوده ، و غرض اولى بدان متعلق نشده . علاوه بر اين ، مراد از افرادى كه از يكديگر تساؤل مىكرده‌اند - به بيانى كه گذشت - مشركين بوده‌اند ، كه صانع و ملائكه را قبول داشتند ، و ما وراى آن را يعنى رسالت و قيامت و بهشت و دوزخ را منكر بودند . * ( « الَّذِي هُمْ فِيه مُخْتَلِفُونَ » ) * - مشركين در اصل انكار معاد متفق بودند ، اختلافشان تنها در طرز انكار آن بوده ، بعضى آن را محال مىدانستند و به خاطر محال بودنش منكر بودند ، هم چنان كه از سخنى كه قرآن كريم از ايشان حكايت كرده اين معنا استفاده مىشود ، و آن سخن اين است : « هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ » « 1 » ، بعضى ديگر آن را محال نمىدانستند ، بلكه تنها به نظرشان بعيد مىرسيده ، از اين جهت انكارش نموده ، به حكايت قرآن مىگفتند : « أَ يَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ » « 2 » ، بعضى هم نه آن را محال مىدانستند ، و نه بعيد مىشمردند ، بلكه انكارشان از اين جهت بود كه در آن شك داشتند ، هم چنان كه آيه زير كه مىفرمايد : « بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها » « 3 » ، با وضع آنان تطبيق مىكند . بعضى هم يقين بدان داشتند ، و ليكن از در عناد منكر آن مىشدند كه جمله « بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ » « 4 » حكايت حال ايشان است . و آنچه از آيات سه گانه اول سوره و بعد آن به دست مىآيد اين است كه وقتى از قرآن شنيدند كه در انذار و تهديد ايشان سخن از روز قيامت و جزا و يوم الفصل مىآورد ، برايشان گران آمده ، شروع كرده‌اند از يكديگر بپرسند كه اين چه خبر عجيبى است ، كه تا كنون به گوش ما نخورده ؟ و چه بسا به خود رسول خدا ( ص ) رجوع كرده و يا از مؤمنين مىپرسيدند كه روز قيامت چيست و چه خصايصى دارد ، و چه وقت واقع مىشود ؟

--> ( 1 ) آيا شما را رهنمايى بكنم به مردى كه به شما خبر آورده كه بعد از آنكه به كلى متلاشى شديد دوباره با خلقتى جديد موجود مىشويد . سوره سبأ ، آيه 7 . ( 2 ) آيا به شما وعده مىدهد كه وقتى مرديد و خاك و استخوان گشتيد دوباره از خاك خارج مىشويد ؟ هيهات ، هيهات كه چه وعده اى دور و بعيد به شما مىدهد . سوره مؤمنون ، آيه 35 و 36 . ( 3 ) نكند علم ايشان به آخرت كامل است ، نه ، بلكه در مورد آن در شك هستند . سوره نمل ، آيه 66 . ( 4 ) ولى آنها در سركشى و فرار از حقيقت لجاجت مىورزند . سوره ملك ، آيه 21 .